Volum 1

Kapitlu 7

F'PALAZZO XARA U STRADA DEI CELSI FL-IMDINA

B'}ARSA LEJN SANT'AGATA FIR-RABAT

 

B\onn ur[enti ta' Dar o]ra

L-lmdina, il-belt I-aktar qadima ta' Malta, ma tistax ma tkunx g]a\i\a g]all-qalb ta' kull membru tas-So`jeta' Missjunarja ta' San Pawl. Inkunu g]idna ftit jekk in]arsu lejn l-lmdina b]ala I-belt fejn twieled il-Fundatur. L-irndina hi doppjament il-benniena tas-So`jeta'. Mhux biss [ara li s-So`jeta' twieldet fiha I-istess kif kien twieled il-Fundatur: u tant fil-qrib ta' I-istess dar tieg]u, imma wkoll kellu ji[ri li, malli huma ma setg]ux i\ommu i\jed l-ewwel dar tag]hom, il-Mulej provizorjament ipprovdielhom \ew[t idjar o]rajn fl-irndina stess.

ls-sena 1921 bdiet b'kotra ta' problemi g]al Mons. De Piro. Waqt li hu kien qed jittama b'xi kelma ta' kura[[ min-na]a ta' I-Awtoritajiet tal-Knisja, inqalg]u diffikultajiet min]abba l-ewwel dar tas-So`jeta' fl-lmdina. Hu minnu li d-dar ta' Triq San Rokku kienet `ejkna; imma g]as-So`jeta' kienet g]a\i\a g]aliex ma kellhiex ]liefha. Miet sid id-dar li kien Mons. Dun Alfred Mifsud, u dak il-post waqa' f'idejn is-Sorijiet ta' Santa Dorotea.[1] ll-b\onn ta' dar o]ra kien ur[enti ]afna. Kien me]tie[ li jinstab g]allanqas xi post provi\orju. G]alhekk, fix-xahar ta' Jannar 1921, Mons, De Piro kiteb lil Dun {wann Micallef, kanonku tal-Grotta ta' San Pawl fir-Rabat, u li kien ukoll ir-Rettur ta' dik il-kolle[[jata. Hu xtaq ming]andu li jipproponi lill-kanonki biex jag]tu g]allanqas parti mill-kulle[[, u g]al \mien provi\orju biss, lill-membri tas-So`jeta' tieg]u: kif ]afna aktar tard, fis-sena 1976, kellu jing]ata g]al \mien qasir lill-mona`i benedittini. Imma r-Rettur wie[bu b'mod negattiv. Is-sagristan kellu b\onn i\omm il-kamra tieg]u min]abba x-xog]ol li kellu, u I-bi``a I-kbira tal-kanonki kolle[[jali ma ]assewx li setg]u ji``a]]du mill-kamra g]aliex kellhom fiha tant affarijiet li ma kenux jafu fejn jaqbdu jqeg]duhom.[2]

Mons. De Piro ma xtaqx li s-So`jeta' tieg]u tispi``a fix-xejn. Dik I-a]]ar sena li matulha s-So`jeta' g]exet fid-dar ta' triq San Rokku kienet [iebet ftit fara[ fil-qalb tal-Fundatur u nisslet ukoll tamiet g]all-[ejjieni. L-Ar`isqof Mawru Caruana mhux biss kien qed jg]inu ]alli jasal il-jum ta' I-approvazjoni tal-Knisja, imma wera wkoll apprezzament lejn is-So`jeta' anki b'xi \jara f'dik l-ewwel dar tag]ha. L-Ar`isqof Caruana, sa mis-sena 1916, meta kien g]adu fil-bidunett tat-tmexxija tad-djo`esi, \ar 'il dik id-dar, u g]amel il-qalb lil dawk i\-\g]a\ag] li kienu g]a\lu li jaqdu 'l Alla fis-So`jeta' ta' De Piro. Bejn is-snin 1916-1920, il-mexxej tad-djo`esi kien a``etta li jmur g]all-festa ta' San Pawl, il-patrun tas-So`jeta', g]al darbtejn u wriehom kemm kien qed japprezza dak li huma kienu qed jag]mlu: g]alkemm fi`-`okon u fil-faqar.[3]

Imbag]ad, is-sena 1921 [iebet mag]ha I-problema tad-dar. ll-Fundatur qatt ma [[arraf quddiem il-problemi. ll-problema tal-post waslet meta hu kien beda jittama. B]ala Fundatur Mons. De Piro kellu xewqa mo]bija fil-qalb tieg]u. Billi kien konvint li s-So`jeta' `ejkna tieg]u setg]et tkun ta' [id g]all-Knisja, hu xtaq li ma jkollhiex tieqaf lanqas g]al \mien qasir. Hu ried jo]lom ukoll b'xi ]a[a biex lis-So`jeta' jag]milha mag]rufa a]jar.

 

1921: Id-Dar ta' Palazzo Xara

Filwaqt li I-Fundatur kien di[a' b']arstu mitfug]a lejn Sant Agata, il-problemi wrew li dar ma' dik il-knisja kellha tit]alla g]al aktar tard. Waqt li hu kien di[a' qed jinqeda biha g]al xi funzjoni, kien hemm b\onn ur[enti li jsib post [did. Fit-2 ta' Awissu, 1920, fil-knisja fqira ta' Sant Agata, saret il-vestizjoni tal-katekist Oreste Debono, u ng]ata I-isem ta' {erardu.[4]

Sadanittant instabet dar fl-irndina stess. Aktar milli dar, din kienet bi``a minn Palazzo Xara. Dan hu palazz ta' familji nobbli li kellhom sehem fl-istorja ta' Malta sa minn qabel ma [ew fostna I-Kavallieri ta' San {wann. G]al ]afna \mien, f'dak il-palazz g]exet il-familja Xara, li tatu I-isem, u x'u]ud minn nisilha, b]al Gregorio Xara, kellhom po\izjonijiet importanti fit-tmexxija ta' Malta. l\jed tard, il-palazz, g]adda f'idejn il-familja Moscati-Parisio li ]afna mill-membri tag]ha kellhom sehem importanti fl-istorja ta' Malta, specjalment tul is-sekli tmintax u dsatax. Imma l-ewwel membri tas-So`jeta' ta' San Pawl xejn ma ]assew ru]hom imkabbrin g]all-fatt li da]lu jg]ixu f'palazz ta' storja kbira. Huma ma [ewx mog]tijin ]lief bi``a `ejkna minn dik id-dar kbira. ld-da]la tag]hom kienet mill-bieb tal-[enb, li kien ji[i fi Strada San Paolo, numru 10. Dik id-da]Ia kienet quddiem in-na]a ta' wara tal-monasteru tas-sorijiet benedittini. Aktar tard, in-numru tal-bieb, minn "10" sar "9". Mons De Piro qatt ma ried jag]ti xi isem lil dik id-dar. Dan il-post tas-So`jeta' qatt ma ssejja] "Palazzo Xara" g]aliex, fil-fatt, huma ma kellhomx il-palazz f'idejhom. Kienet biss rokna `ejkna tal-palazz, u lanqas ma kienet mill-a]jar parti li I-palazz sata' joffri. Meta De Piro kiteb dwar dik id-dar li kellhom f'idejhom, hu qieghed biss in-numru u t-triq fejn kien jinsab dak il-bieb `kejken li minnu kienu jid]lu.[5]

ll-fundatur stieden lill-Ar`isqof Mawru Caruana biex ibierek dak il-post li ]adu f'idejhom. L-Ar`isqof, mhux biss a``etta, imma ]a wkoll id-de`i\joni li jag]mel I-okkazjoni aktar solenni billi fiha jag]ti t-tonsura klerikali lil \ew[ membri tas-So`jeta'. Dik il-[urnata g]a\i\a kienet is-26 ta' April, 1921. Bla dubju ta' xejn, De Piro kien jixtieq xi]a[a a]jar g]as-So`jeta' tieg]u g]ax dak il-post kien `kejken u fqir. Imma dak in-nhar hu kellu qalbu mfawra bil-hena g]aliex ra 'l \ew[ \g]a\ag] minn tieg]u telg]in l-ewwel tar[a lejn I-artal. Dawk it-tnejn kellhom isiru g]e\ie\ b'mod spe`jali g]all-qalb tal-Fundatur g]aliex huma kienu l-ewwel \ew[ sa`erdoti li kkonsagraw ]ajjithom kollha g]al Alla u g]all-bnedmin fi ]dan is-So`jeta' ta' San Pawl. Isimhom kien Mikiel Callus (li, aktar tard, kellu jkun l-ewwel membru tas-So`jeta' li jsir il-mexxej tag]ha) u {u\eppi Spiteri (l-ewwel sacerdot li miet fis-So`jeta').[6] Mons. Dom Mawru Caruana, lsqof ta' Malta, g]amel I-Ordinazjoni waqt il-quddiesa li dak in-nhar g]o[bu ji``elebra f'dik il-kappella ta' Palazzo Xara.[7]

 

1921: Almanakk ta' l-Istitut tal-Missjoni

Lejn tmiem dik is-sena 1921, fl-ewwel sena tal-Palazzo Xara, Mons. De Piro ]are[ g]all-ewwel darba Almanakk li sejja]lu hekk: San Paul: Almanacc ta' l'lstitut tal Missioni. Kollox juri li I-iskop tal-Fundatur kien li s-So`jeta' tieg]u ssir mag]rufa xi ftit.[8] Kien g]ad hawn min qatt ma kien sama' bi-e\istenza tag]ha. Hu ma riedx sempli`ement jaghmilha mag]ufa; imma xtaq ukoll li jnissel im]abba lejn I-ideal missjunarju. Lill-lstitut tieg]u, hu ma sejja]lux bi-isern uffi`jali li kellu: li kien So`jeta' ta' San Pawl. Madankollu, il-kelmiet li tqieg]du fil-qoxra ta' dak I-Almanakk: "l'lstitut tal Missioni" ma kenux ifissru ]lief g]ias-So`jeta' tieg]u. Fil-pubblikazjoni ta' dak l-Almanakk, De Piro, ried ja]seb fuq kollox f'\ew[ affarijiet. Hu kiteb kontinwament fuq id-dmir li g]andu kull nisrani li j]obb il-missjonijiet u jg]inhom bit-talb u bl-offerti tieg]u. Hu ]ataf ukoll kull okka\joni biex jitkellem fuq is-So`jeta' `kejkna tieg]u. Kull kitba li kienet issir f'dak I-Almanakk [eneralment kienet ta' Mons. De Piro nnifsu.[9]

Fl-ewwel snin tal-pubblikazjoni ta' I-Almanakk, u e\attament minn dak tas-sena 1922 sa dak tas-sena 1927, fuq il-qoxra ta' barra ma deher l-ebda indirizz ta' dar tas-So`jeta'. Hemm insibu li [ie stampat fid-Dar ta' San {u\epp, il-Hamrun. Donnu De Piro ma riedx jag]ti importanza lil dar li kienet provizorja. Imma, mis-sena 1927 'il quddiem, meta l-]ajja tas-So`jeta' fid-dar ta' Palazzo Xara kienet wisq itwal milli kien mistenni, il-Fundatur ]aseb li kien xieraq li I-indirizz tag]ha jibda jidher fuq il-qoxra ta' barra ta' I-Almanakk. G]alhekk, fis-sena 1928, meta s-So`jeta' kienet sejra tag]laq seba' snin fid-dar ta' Palazzo Xara, il-Fundatur qieg]ed dawn il-kelmiet fil-qoxra ta' l-Almanakk: "Superjur Mons. {. De Piro, Str. S. Paolo, 9, Notabile - Malta".

 

1921: |jara ta' lsqof Missjunarju

Fil-15 ta' Novembru, 1921, I-g]ada stess li s-So`jeta' kellha I-approvazjoni djo`cesana tag]ha, il-Fundatur kellu s-sodisfazjon li jara lsqof missjunarju malti j\ur id-dar `ejkna ta' Palazzo Xara. L-Isqof {org Caruana kien g]adu kif [ie mag]\ul g]ad-djo`esi ta' Puerto Rico: g\ira `ejkna ta' I-lstati Mag]qudin ta' I-Amerka, li m'hix imbieg]da wisq minn Kuba. Wara l-konsagrazjoni tieg]u f'Ruma, hu [ie Malta, u \ar ukoll din id-dar ta' Palazzo Xara, fejn ta I-barka sagramentali. De Piro fisser lil dak l-isqof x'kien I-iskop tas-So`jeta' tieg]u. L-Isqof {org Caruana g]amlilhom il-qalb, u kompla sa]]a]hom fil-vokazjoni missjunarja tag]hom g]aliex f'bosta artijiet il-b\onn tas-sa`erdoti kien tassew kbir. ll-membri pre\enti intlaqtu mill-]lewwa ta' dak l-isqof, u 'l dik i\-\jara baqg]u jiftakruha.[10]

Dak l-isqof ma nesiex is-So`jeta' ta' San Pawl. Hu kiteb lil Mons. De Piro fis-6 ta' {unju, 1922. L-ittra tieg]u g]andha interess g]al bosta ra[unijiet, imma prin`ipalment g]aliex turi I-b\onn tas-sa`erdoti u I-apprezzament kbir g]as-So`jeta' ta' San Pawl li kellha g]anijiet missjunarji. In[ibu silta wa]da minn din I-ittra:

"G]a\i\ Monsinjur, hawn qieg]ed nikkumbatti wa]di. M'g]andniex sa`erdoti. Biex ma ji\didux il-parro``i li huma bla rag]aj, jiena g]a\ilt li nissagrifika ru]i u nibqa' ming]ajr segretarju, u nista' ng]id anki ming]ajr Vigarju {enerali. Jiena ktibt lil Mons. Ar`isqof biex nara jekk jibg]atlix x'u]ud minn Malta. Imma min jaf jekk dan ikunx possibbli?...... Ni\gurak li jiena ta' sikwit nitlob g]alik, g]all-opra tant nobbli tieg]ek u g]al uliedek f'{esu' Kristu. Jiena qieg]ed nibg]atlek offerta `kejkna g]all-lstituti li huma ta]t il-]arsien u t-tmexxija g]aqlija tieg]ek. F'dan il-pajji\, a]na foqra; imma l-ammirazjoni tieg]i g]all-]e[[a tieg]ek hi tant kbira b'mod li, kieku kien possibbli, kont nag]tik il-Bank ta' l-lstati Uniti".[11]

G]alhekk, I-offerta generu\a ta' l-lsqof {org Caruana [iet mog]tija lis-So`jeta' ta' San Pawl, lid-Dar ta' San {u\epp, u lill-lstitut ta' Fra Diegu. Meta, fis-sena 1923, De Piro [ie biex jippubblika I-Almanakk tieg]u, bir-ra[un lill-Isqof {org Caruana qiesu fost il-benefatturi. Minn dak I-Almanakk nafu li I-offerta kienet ta' 50 dollaru amerikan.[12] De Piro ppubblika wkoll ritratt ta' dak l-lsqof.[13] ll-Fundatur ma satax ma jin[ibidx lejh meta sar jaf ukoll li l-lsqof {org Caruana tkellem fuq is-So`jeta' anki f'xi diskorsi li hu g]amel lis-seminaristi amerikani. Naturalment, il-[ibda tieg]u lejha kienet g]aliex din kienet So`jeta' missjunarja.[14]

 

Fil-faqar qalb palazzi tal-g]onja

ld-dar li kienet bi``a minn Palazzo Xara ma offriet l-ebda garanzija g]al Mons. De Piro u s-So`jeta' tieg]u. Kienet ]a[a `ara li huma kellhom jibqg]u hemm sakemm jinstab post ie]or. Tama fil-[ejjieni ma naqsitx lanqas f'dak iz-\mien diffi`li ta' Palazzo Xara. ls-So`jeta' ta' San Pawl, lis-sena 1923 bdietha b'sa`erdot wie]ed u erba' studenti. Kien hemm ukoll numru `kejken ta' fratelli katekisti; dawn kien jag]tu s-sehem tag]hom fix-xog]ol ta' kuljum: b]alma hu x-xiri tal-b\onnijiet, it-t]ejjija g]all-ikel, u t-tindif. Madankollu, lanqas I-istudenti ma kienu e\enti minn dan ix-xog]ol. Imma, kif jg]id isimhom stess, il-fratelli katekisti kienu jg]allmu wkoll il-kateki\mu lit-tfal. Di[a' fakkarna li, sa ]afna snin wara, nies fl-lmdina kien g]ad fadlilhom tifkira g]a\i\a ta' wie]ed minn dawk il-fratelli g]aliex kienu rawh iddedikat g]alihom b'tant entu\ja\mu u tjubija.[15] ll-pre\enza ta' kjer`i teolo[i u t-tama li ma jdumx ma jkollu o]rajn kienu I-kaw\a ta' problema gravi g]all-fundatur. Kien qed jin]ass b'mod ur[enti li hu jkollu sa`erdot li jista' jafdalu f'idejh il-[awhar I-i\jed prezzju\ li kellu. Kien hemm b\onn ta' sa`erdot li f'idejh sata' jafda I-istess \g]a\ag] tieg]u biex jag]tihom dik il-formazjoni li kienet me]tie[a f'min Alla sejja]lu biex jaqdih fil-]ajja reli[ju\a. Kif snin wara kellu jinkiteb fl-atti tal-kunsill tas-So`jeta', Mons. De Piro ma kellux 'il min iqieg]ed ma\-\g]a\ag]. Hu kien nieqes g]al kollox mis-sa`erdoti, u g]alhekk kellu jirrikorri g]al wie]ed barrani.[16] Fil-fatt, De Piro kellu sa`erdot wie]ed minn tieg]u. Dan kien Dun {wann Vella. Imma, f'dak i\-\mien, hu xejn ma kien sod fil-vokazjoni tieg]u g]all-]ajja reli[ju\a g]aliex di[a' kienu qed jin]olqulu l-ewwel diffikultajiet; g]alhekk, ma kienx il-ka\ li jitqieg]ed ma\-\g]a\ag].[17]

Meta kien g]adu b'sa`erdot wie]ed, Mons. De Piro kien baqa' mixtieq ]afna li s-So`jeta' `ejkna tieg]u tkun missjunarja fil-veru sens tal-kelma. Imma r-rabtiet diretti li beda jkollu f'dak i\-\mien aktar kienu ma' emigranti maltin milli ma' dawk ta' artijiet o]rajn. ll-fundatur kien donnu qieg]ed jipprevedi li l-ewwel passi ta' ]idma missjunarja kienu sejrin ikunu qalb l-emigranti. Minkejja dan, l-ewwel membru tas-So`jeta' kellu jmur lejn I-Abbissinja. Imma t-triq tul il-]ajja kollha tal-fundatur baqg]et iebsa ]afna biex imorru missjunarji o]rajn. Fl-istess xewqa tieg]u li jkollu missjunarji li ja]dmu barra minn Malta, fl-Almanakk li kien jippubblika ta' kull sena, De Piro kien qed jag]mel ]iltu biex juri kemm kien kbir il-b\onn ta' ]addiema-sacerdoti f'dawk I-artijiet. Fost l-o]rajn, hu kiteb biex juri kemm fer]u I-maltin ta' Tunes meta l-lsqof An[lu Portelli, hu nnifsu, u g]add ta' maltin o]rajn marru fosthom biex f'Mejju tas-sena 1922 i``elebraw il-festa ta' San Pawl.[18] Hu fisser ukoll it-tama li s-So`jeta' tieg]u setg]et tag]ti sehemha fil-]idma fost il-maltin anki [ol-belt amerikana ta' Detroit: minfejn l-ewwel kappillan tag]hom, Dun {or[ Caruana, b'tant [ieh g]alihom intag]\el lsqof.[19]

Minkejja kull entu\jasmu li sata' j]e[[e[ il-qalb ta' De Piro, hu ma sata' jag]mel l-ebda pass lejn ]idma missjunarja sakemm ma jibdiex jara \-\g]a\ag] tieg]u telg]in it-tara[ ta' I-artal. Fl-24 ta' Awissu, 1922, hu kien di[a' talab lill-Papa Piju XI biex jag]tih il-fakolta li I-kjer`i {u\eppi Spiteri u Mikiel Callus jordnaw qabel I`-\mien. Kien ta' fer] kbir g]all-fundatur meta sar jaf li I-grazzja tant mixtieqa [iet maqlug]a.[20]

Qabel ma waslet il-[urnata ta' I-Ordinazjoni tant mistennija, b'sorpri\a u b'fer] g]al Mons. De Piro, qassis g]awdxi mill-Qala, li kien qieg]ed ja]dem fil-parro``a ta' }al G]arg]ur f'Malta talab biex ji[i milqug] fis-So`jeta'. Dan kien Dun Mikiel Bartolo. Fis-27 ta' Frar, 1923, hu nnifsu g]amel talba bil-miktub lil Mons. De Piro. Madankollu, Mons. De Piro, bniedem li tant kien jemmen fil-b\onn ta' formazjoni reli[ju\a, ]assu fid-dmir li ma jaqbadx u jibdielu n-novizzjat mill-ewwel. G]alkemm [ie a``ettat fid-dar ta' Palazzo Xara sa mis-17 ta' Marzu, 1923, Dun Mikiel Bartolo t]alla fi t]ejjija ta' aktar minn sena qabel ma beda n-novizzjat tieg]u.[21] ll-pre\enza ta' dan is-sa`erdot fid-dar ta' I-lmdina aktar \iedet il-preokkupazjoni tal-fundatur g]all-fatt li ma kellux 'il min iqieg]ed b]ala surmast tan-novizzi.

Minbarra n-nuqqas ta' surmast tan-novizzi, in]ass ukoll kemm kien kbir il-faqar tas-So`jeta' nnifisha u kemm ma kienx adattat dak il-post ta' Palazzo Xara. Meta De Piro g]adda g]at-tieni dar ta' I-lmdina, f'din il-belt qadima ma kienx hemm joqog]du ]lief ftit nies. Kienet kollha djar kbar ta' sinjuri u nobbli. Dawn qatt ma ]allew 'l uliedhom ji[[errew mat-toroq; barra minn hekk, bosta minnhom kellhom ukoll djar o]rajn f'in]awi differenti ta' Malta, u [ie li kienu jmorru fihom anki g]at-tul. G]alhekk, I-lmdina kienet tassew il-belt tas-skiet. Imma nafu tajjeb li ma kienx is-skiet li ]ajjar lil Mons. De Piro biex ifittex 'il dik il-belt.[22]

Fid-dar ta' Palazzo Xara ma kien hemm xejn mill-kumditajiet li wie]ed jistenna. ll-fundatur kellu fiha kamra g]alih: din kienet bi travu wie]ed. Dan I-iben ta' familja nobbli kellu daru tant fil-qrib. ll-po\izjoni tieg]u kienet ti\gurah li, jekk ifittex kenn fid-dar tal-familja, \gur li ma jkun jonqsu xejn, u kien ikun imdawwar anki bil-qaddejja tal-familja. Imma, meta mar I-lmdina, hu g]a\el li jg]ix fdik il-kamra fqira fejn wie]ed kien jara tant ]wejje[ imdendlin 'l hawn u 'l hinn, u kotba mferrxin fuq is-si[[ijiet u s-sodda. ls-sodda tieg]u kienet wa]da fqira b'\ew[ serratizzi bi twavel u b'mitra] fuqhom.[23]

Mons. Dom Mawru Caruana, l-lsqof ta' Malta, kien jaf sewwa kemm De Piro kien qed jo]ro[ minn butu g]as-So`jeta' li waqqaf. G]alhekk, lil dik id-dar, li bl-approvazjoni djo`esana tas-So`jeta', setg]et titqies li kienet tad-djo`esi, l-lsqof ried jag]tiha kontribuzjoni personali. Fis-sena 1922, Mons. Mawru Caruana lill-fundatur tah is-somma ta' 14 biex bihom jg]inu j]allas I\-\ieda fil-kera tad-dar ta' Palazzo Xara.[24] Bhala sinjal ta' apprezzament, u inkora[[iment, Mons. De Piro ppubblika kemm kien qed ji[i meg]jun mill-benefatturi.[25] Madankollu, I-akbar benefatturi kienu hu nnifsu u ommu Ursola; imma isimhom ma jidhirx f'dik il-lista.

 

ll-perseveranza: grazzja rari

Kemm fl-ewwel dar ta' Triq San Rokku kif ukoll fit-tieni wa]da ta' Palazzo Xara, bosta kienu t-tfal jew \g]a\ag] li t]ajru jid]Iu fis-So`jeta' ta' Mons. De Piro. Li kieku g]allanqas nofs dawn il-postulanti baqg]u fis-So`jeta' ta' San Pawl, Mons. De Piro ma kienx ikollu g]alfejn jixtieq ]afna vokazjonijiet. Imma ]afna kienu dawk li re[g]u lura lejn djarhom. L-ismijiet ta' bosta minnhom ma humiex mi\mumin fid-dokumenti tas-So`jeta' g]aliex huma lanqas biss ma kienu bdew in-novizzjat. lt-tfal aspiranti g]as-So`jeta' kienu jintbag]tu fil-Kulle[[ San Alwi[i tal-[e\witi f'Birkirkara; sa llum, ta' dawk li g]amlu xi ftit snin fis-So`jeta', g]adna nistg]u naraw ir-ri\ultati ta' l-e\amijiet tag]hom. Dan jidher sa minn \mien l-ewwel student li kien Giovanni Vella.[26] ll-[e\witi kienu jg]inu lil Mons. De Piro billi \ammewlu I-istudenti tas-So`jeta' tieg]u bla ]las. Imma [ie li [ara li x'u]ud da]lu fis-So`jeta' biex jie]du I-iskola b'xejn u baqg]u mexjin 'il quddiem sakemm kisbu `-`ertifikat tal-matrikola; imbag]ad, telqu 'l barra. Ma naqsux dawk li lill-Monsinjur fet]ulu g]ajnejh dwar dan. Imma hu, ta' bniedem twajjeb li kien, ma tax widen g]al kliemhom. Fost dawk li kellmuh fuq dan, kien hemm Dun Anton Bu]a[iar, sacerdot ta' spiritwalita' kbira, li kellu jkun Kappillan ]abrieki tar-Rabat u Monsinjur tal-Katidral ta' Malta. Darba fost I-o]rajn, Dun Anton Bu]a[iar qallu: "Mintix qed tara li kul]add qed jid]ak bik? Qeg]din jisirquk! Minn fuq dahrek qed jie]du skola u impjieg". Imma Mons. De Piro, b'ton kalm mill-i\jed kif soltu kien jitkellem, wie[bu hekk: "U le. Dun Anton. Ma jimpurtax jekk jie]du I-iskola u jitilqu 'l barra. lt-tag]lim li jkunu ]adu jibqa' g]andhom. G]alija, ikun bi\\ejjed li nkun g]amilt il-[id. Meta jg]addi \-\mien, g]ad jiftakru fit-tajjeb ]i jkunu ]adu. {esu lill-appostli ma obbligahomx biex jibqg]u mieg]u. G]alhekk, li\-\g]a\ag] kif nista' nobbligahom jien? Dawk i\-\g]a\ag] jo]or[u mis-So`jeta', u jibqg]u jag]mlu I-[id. Alla jaf jo]ro[ il-[id anki minn dan il-fatt li jkunu da]lu fis-So`jeta' u ]ar[u".[27]

Dwar dan, anki ommu stess [ie li fet]itlu g]ajnejh. Meta kienet tara tant tfal jid]lu u jo]or[u, hi [ie li qaltlu: "{u\, dawk g]ad jeqirduk! M'intix tara x'inhuma jag]mlulek, u kemm qed jisirquk"? Imma hu kien iwe[ibha: "Ma jimpurtax. Mhix forsi karita' ma' dawn it-tfal, meta huma jitg]allmu"?[28]

Sa I-a]]ar ta' ]ajtu, Mons. De Piro qatt ma ]alla 'l min jikkonvin`ih dwar din il-]a[a. Kollox juri li, f'dak li g]amel, I-g]an ewlieni tieg]u kien li jsir il-[id. lx-xewqa kbira ta' qalbu kienet li jkabbar is-So`jeta' li kien waqqaf. Imma I-possibilta' li tfal u \g]a\ag] jitg]allmu u mbag]ad jer[g]u lura lejn darhom ma waqqfitux mill-]idma u mill-ispejje\ li kien qed jag]mel g]alihom. Dak il-[id li g]amel ma' tant maltin, De Piro [ie li g]amlu anki ma' xi tifel ta' artijiet o]rajn. F'wie]ed mill-vja[[i tieg]u, il-Monsinjur waqaf g]and is-sorijiet fran[iskani tal-Qalb ta' {esu' (li f'dak i\-\mien kienu mag]rufin b]ala fran[iskani ta' Malta) fil-kunvent tag]hom ta' Troina fi Sqallija. Waqt li kien qed iqaddes fil-knisja tag]hom, De Piro n[ibed lejn tifel li mar jg]inu l-quddiesa g]aliex rah tant mi[bur u ]elu fl-im[iba tieg]u. lt-tifel kien jismu Salvatore Gianblanco. Wara l-quddiesa, il-Monsinjur sejja]lu, u staqsieh jekk jit]ajjarx isir qassis. lt-tifel wie[bu: "U kemm nixtieq! Imma a]na fqar, u missieri ma jistax I]allasli I-iskola". De Piro sejja] lil missieru, u staqsieh jekk kienx jaqbel li j]alli 'I ibnu jmur jistudja fi skola fil-belt ta' Nicosia, li ma tantx hi 'l bog]od minn Troina. ll-missier ma kienx kuntrarju; imma mnejn i]allas ma kellux. Il-Monsinjur ftiehem mal-missier biex g]all-ispejjez i]alli fidejh. Sar pro[ett kif it-tifel kellu jibqa' miexi 'l quddiem fl-istudju. Wara I-iskola f'Nicosia, il-kors tal-filosofija kien se jag]mlu Katanja; imbag]ad, kellhom jibag]tuh Malta biex De Piro ja]siblu g]all-a]]ar preparazjoni li twasslu biex isir sa`erdot. Il-Monsinjur ]asiblu g]al kollox minn dak il-waqt stess; hu xtralu x'jilbes, u ]allaslu I-kotba kollha ta' I-iskola. G]al matui is-sena, De Piro ntrabat li jibqa' jibg]atlu I-flus permezz ta' dawk is-sorijiet fran[iskani. Meta lilu fet]ulu g]ajnejh sa mill-bidunett u fissrulu kemm ma satax jorbot fuq tifel b]al dak, il-Monsinjur wie[eb: "Dan li qed isir ma hux g]al Alla? Isir qassis hawn jew hemm, ji\\ewwe[ jew jag]mel x'jag]mel, dejjem jitg]allem I-iskola". B]alma bassrulu, meta t-tifel kiber u wasal g]al studji i\jed g]oljin, il-[enituri tieg]u ma reduhx imur Malta. Hu telaq I-istudju, u ma kompla xejn. Meta s-soru li fi ]siebha kellha l-]lasijiet ta' I-ispejje\ g]arrfet b'kollox 'il Monsinjur De Piro, hu, bil-kalma kollha, we[ibha: "Dawn huma affarijiet tal-Bambin". Hu \ied jg]idilha biex tg]id lit-tifel innifsu ]alli ma joqg]odx jinkwieta b'li [ara. Meta kiber, hu \\ewwe[, u beda ja]dem fl-istazzjon tal-ferrovija ta' Katanja.[29]

ll-fatt li g]adna kif irrakkontajna juri li Mons. De Piro kien jitg]abba anki bi-ispejje\ ta' dawk li juru sinjal imqar `kejken ta' vokazjoni, anki jekk dawn ikunu g]adhom marbutin ma' darhom. Ka\ijiet ta' dix-xorta hemm ]afna. Imma bosta minnhom qatt ma saru mag]rufin. Hu kien ta' ftit kliem, u qatt ma g]addielu minn mo]]u li joqg]od jifta]ar bi-opri tajbin tieg]u. Imma x'u]ud wasslulna [rajjiet minn ]ajjithom stess. 'Il dan ir-rakkont li [ej, ma sejrin nibdlulu xejn. In]alluh e\attament kif ]are[ minn fomm min irrakkuntah. Hi [rajja `ejkna o]ra li tipprova kemm kienet kbira I-opra karitativa ta' De Piro biex jg]in ]alli jg]ajjex xi vokazjoni u ]alli xi tifel ikun jista' jitg]allem. Dawn huma I-kelmiet ta' Karmenu Borda minn Santa Venera: "Jiena kelli tifel li, fuq parir ta' xihadd, t]ajjar imur ikellem lil Mons. De Piro. Hu wera ]ajra ta' vokazjoni. |g]a\ag] li ]assew il-vokazjoni kienu qed jitlaqqg]u I-lmdina. Allura, it-tifel, kull nhar ta' }add, kien jitla' u jer[a' lura fil-g]axija. Spi``a biex da]al mas-So`jeta', u beda jintbag]at fil-Kulle[[ San Alwigi. {urnata minnhom [ieni I-kont biex in]allas g]at-tag]lim li t-tifel tieg]i kien qed jie]u minn hemm. Dik il-]abta kont b'paga ta' 7 fix-xahar. Tista' ta]seb kemm kien possibbli g]alija li nifla] g]al dawk il-]lasijiet. Insomma, mort u g]idtlu: 'Sinjur, ara xi [rali'! U hu qalli: 'Mur u tikkonfondi xejn. lbnek qieg]ed fuq ismek, u mhux fuq ismi; i\da I-flus in]allashomlu jien'. 'Grazzi': we[ibtu. Minn dak in-nhar, bdejt infittxu u sirt mid]Ia sewwa tieg]u.[30]

 

1923: ll-B\onn ta' Sa`erdot li jkun Direttur Spiritwali

Fi \mien meta I-kjerci {u\eppi Spiteri u Mikiel Callus kienu qed joqorbu lejn l-Ordinazjoni tad-djakonat, in-nuqqas ta' sa`erdot li jg]in fil-formazjoni kien qed jin]ass ]afna fid-dar tas-So`jeta' ta' San Pawl fl-lmdina. L-Ar`isqof Mawru Caruana kien xi ftit im]asseb, u g]alhekk ried jara x'soluzjoni setg]et tinstab. G]alhekk, il-mexxej tad-djo`esi ]atar 'il Patri Furci, sa`erdot [e\wita, biex dan imur, f'isern I-Ar`isqof stess, ]alli jag]mel vi\ta lil dik id-dar. Patri Furci, fil-11 ta' Settembru, 1923, mill-Kulle[[ San Alwigi ta' Birkirkara, bag]at nota lil Mons. De Piro biex jg]arrfu x'kienet ix-xewqa ta' Mons. Caruana. Hu nforma wkoll lill-Fundatur li l-]sieb tieg]u kien li dik il-vi\ta mixtieqa ssir I-g]ada stess: ji[ifieri fit-12 ta' Settembru, 1923.[31] F'dak i\-\mien, id-dar tas-So`jeta' ta' San Pawl fl-lmdina kienet qed tir`ievi g]ajnuna spiritwali mill-karmelitani. Min jiftakar dawk is-snin wasslilna li P. Karm Zahra, P. Albert Zammit, u P. Eli\ew Ru[[ier [ie li marru jqarru 'l dawk I-istudenti u fratelli. Imma I-fehma tal-vi\itatur [e\wita kienet li d-dar kellha b\onn ta' sa`erdot li jkun tal-post.[32] Il-vi\itatur [e\wita wassal ir-ri\ultat tal-vi\ta tieg]u lill-Ar`isqof bil-proposta li d-djo`esi ta]seb g]all-a]jar soluzjoni. Mons. Caruana ddiskula I-ka\ mal-Fundatur innifsu; u kien I-istess Ar`isqof li ppropona li ssir talba lil xi Ordni Reli[ju\ ]alli jintbag]tilhom g]al xi \mien sa`erdot-reli]ju\ li jg]in fil-formazjoni ta' dawk i\-\g]a\ag].[33] L-Ar`isqof u I-Fundatur qablu bejniethom li I-patri li jintbag]at i]alli I-kunvent tieg]u u jg]ix f'dik id-dar tas-So`jeta'. Imma din ma kenitx soluzjoni ]afifa g]aliex patri, ming]ajr permessi spe`jali, ma jistax jo]ro[ g]al \mien twil 'il barra mill-kunvent.[34]

L-ewwel ]sieb ta' Mons. De Piro kien li jirrikorri g]and il-patrijiet karmelitani, li di[a' kienu qed jg]inu, u, aktar minn kul]add, kienu tant fil-qrib. Imma dawn ma setg]u jibag]tu lil ]add biex jibda jg]ix fdik id-dar.[35] G]al darb'o]ra, il-Fundatur kellu jirrikorri g]and Ordni Reli[ju\ li, sa minn ]afna snin, kienu ilu jag]tih I-g]ajnuna tieg]u. Kif g]all-formazjoni intellettwali ta\-\g]ar, Mons. De Piro sab dejjem I-g]ajnuna tal-patrijiet [e\witi, hekk ukoll g]all-formazjoni filosofika u teolo[ika hu kien sab kull g]ajnuna ming]and il-patrijiet agostinjani. L-istudenti tal-filosofija u tat-teolo[ija, mill-bidunett sa ]afna snin wara I-mewt tal-Fundatur, baqg]u jmorru fil-kulle[[ agostinjan tar-Rabat. Fl-arkivju tas-So`jeta' Missjunarja ta' San Pawl g]adhom jinstabu, mhux biss ir-ri\ultati ta' dawn l-istudenti, imma wkoll bosta ittri min-na]a tar-Re[[enti ta' I-istudju agostinjani lil De Piro nnifsu u lis-superjuri I-o]rajn li [ew warajh.[36]

Mons. De Piro, lejn I-a]]ar ta' Ottubru, 1923, g]amel talba lill-Provin`jal ta' I-agostinjani P. Wistin Filip Cascun. Hu ma talab 'il ]add b'mod partikulari. Fit-talba tieg]u, il-Fundatur ma weriex ]lief il-kwalitajiet li xtaq li bihom ikun im\ejjen il-patri li jing]atalu. Billi De Piro ried patri g]all-formazjoni ta\-\g]a\ag], hu xtaq reli[ju\: twajjeb, e\emplari, u mimli ]e[[a. Fit-talba tieg]u, De Piro fisser li hu riedu b]ala direttur spiritwali ta\-\g]a\ag]. Imma, fil-mo]] tal-fundatur, deher tajjeb li hu ried ]afna i\jed mill-]idma ta' sempli`i direttur spiritwali. lx-xewqa tal-Monsinjur tressqet quddiem id-definitorju fit-2 ta' Novembru, 1923. ld-Definitorju Provincjali ta' I-agostinjani [[udika li talba b]al dik ma hix ]lief ta' [ieh g]all-provin`ja agostinjana ta' Malta, u, fl-istess ]in, ta' g]ajnuna kbira g]al dik is-So`jeta' ta' San Pawl li kienet g]adha qed titwieled. Imma I-Provin`jal talab ming]and id-definituri tieg]u biex ifissru I-idea tag]hom permezz ta' votazjoni. ll-vot kien wie]ed unanimament affermattiv.[37]

 

P. Manwel Bu[eja: G]ajnuna g]an-Novizzi tas-So`jeta'

L-g]a\la tal-Provin`jal ta' I-agostinjani waqg]et fuq Patri Manwel Bu[eja, reli[ju\ twajjeb tal-kunvent tar-Rabat. Patri Manwel kien twieled fit-12 ta' April, 1857; g]alhekk, kien qabe\ is-66 sena. Barra minn hekk, f'dak i\-\mien kien ukoll xi ftit batut f'ri[lejh; hu kien jimxi bil-bastun; imma, imbag]ad, g]adda g]all-a]jar. Dak il-patri kien g]adda ]afna snin minn ]ajtu f'kunventi agostinjani ta' l-ltalja, fejn [ie li kien anki pirjol. F'Malta, ma kienx ilu ]lief minn Di`embru tas-sena 1920. Minn tag]rif dokumentat, nafu li, fl-10 ta' Novembru, 1923, il-Kongregazjoni tar-Reli[ju\i tat lil dan il-patri I-permess temporanju biex i]alli I-kunvent tieg]u tar-Rabat u jmur joqg]od fid-dar ta' Palazzo Xara ta' I-Imdina, biex jg]in lill-kjer`i \g]a\ag] ta' Mons. De Piro.[38]

Il-Kongregazjoni ma tatx dak il-permess ]lief g]al tliet snin. Billi hu kien reli[ju\ u ma satax ma jibqax marbut bil-voti u bir-regoli ta' I-Ordni tieg]u, is-Superjuri [ew imwissijin biex jibqg]u jie]du ]siebu b]ala reli[ju\ ta' I-Ordni Agostinjan. Dik il-fakolta ng]atat sakemm jibqa' jkun hemm ir-ra[uni msemmija. Din ir-ra[uni, mhux biss baqg]et tg]odd g]al tliet snin s]a], imma `-`irkustanzi wrew li kellha ti[[edded g]al i\jed minn tliet snin o]ra.[39]

ld-d]ul ta' Patri Manwel Bu[eja fid-dar ta' Palazzo Xara kien ftit ta\-\mien wara li Mons. De Piro ]ass fara[ ie]or fil-qalb tieg]u. ls-So`jeta' kienet g]adha kif firxet l-ewwel ferg]i tag]ha meta f'idejha [iet mog]tija lejn I-a]]ar tas-sena 1922 id-Dar ta' San {u\epp fil-Hamrun. De Piro kien kuntent b'dik I-g]otja, imma mhux g]al kollox. G]alkemm f'idejn is-So`jeta' dik id-dar baqg]et dejjem proprjeta' tad-djo`esi ta' Malta.[40] Imma I-Fundatur kien ilu, sa minn \mien, jo]lom li s-So`jeta' tg]ix ]afna a]jar jekk ikollha dar li tkun tassew tag]ha. F'dik I-istess sena 1923, dik il-]olma tat x'wie]ed jifhem li kellha mnejn isse]] Wara li kien di[a' sar xi ftehim bejn Mons. De Piro u I-Kappillan tar-Rabat Dun Karm Sammut, u wara Ii t-talba re[g]et tressqet quddiem Dun Nerik Bonnici, il-Kappillan il-[did tar-Rabat, I-Ar`isqof Dom Mawru Caruana, fl-24 ta' April, 1923, ]are[ id-degriet li bih il-knisja `ejkna ta' Sant Agata, fl-in]awi ta' }al Bajjada fir-Rabat, [iet `eduta lis-So`jetta' ta' San Pawl.[41] Imma hawn sejrin in]allu barru d-dettalji kollha ta' [rajjiet dan il-post. Sant Agata u I-bini li kellu jitla' mag]ha huma tant importanti g]al din is-So`jeta' b'mod ]i 'l quddiem f'din il-]ajja ta' Mons. De Piro ma jistg]ux ma ji[ux ittrattati skond it-tul li jixirqilhom.

Ftit wara li Mons. De Piro kellu g]ax irodd ]ajr lil Alla talli ta] f'idejh il-knisja ta' Sant Agata u g]enu bil-pre\enza ta' sa`erdot agostinjan fid-dar ta' I-lmdina, waslet ukoll data o]ra, li tant kienet ilha mistennija. Fit-22 ta' Di`embru, 1923, fil-konkatidral ta' San {wann, Dun {u\epp Spiteri u Dun Mikiel Callus [ew ordnati sa`erdoti.[42] ll-Fundatur ried li dik I-okkazjoni ti[i `elebrata billi juri r-rabtiet li kellu mad-djar il-[odda tas-So`jeta', u anki ma' I-Ordni Agostinjan li, g]al darb'o]ra, ried [enero\ament jag]tih I-g]ajnuna tieg]u.

Mons. De Piro, li fil-]olm tieg]u di[a' kien qieg]ed jara tant rabtiet ma' Sant Agata, ftiehem ma' Dun {u\epp Spiteri biex l-ewwel quddiesa solenni tieg]u ssir f'dik il-knisja. Skond I-istess De Piro, dawk li kienu mistednin u ]adu sehem f'dik il-quddiesa solenni wrew sens ta' ammirazjoni lejn il-]idma tas-So`jeta' `kejkna ta' San Pawl.[43] Imma s-So`jeta' kienet g]adha ma bdietx ta]seb biex tibni dar fil-qrib ta' dik il-knisja. Imbag]ad, Dun Mikiel Callus i``elebra l-ewwel quddiesa solenni tieg]u fil-kappella tad-dar ta' San {u\epp fil-Hamrun. Dak kien l-ewwel sa`erdot li qaddes il-quddiesa solenni tieg]u f'dik id-dar, minn meta [iet mog]tija f'idejn is-So`jeta' ta' San Pawl. Dun Mikiel kien imwieled fil-parro``a tal-Hamrun; g]alhekk, hu g]amel il-festa fil-limiti tal-parro``a tieg]u.[44] l\-\ew[ festi wrew ukoll ir-rabta li kienet te\isti ma' I-Ordni Agostinjan g]aliex Patri Evodju Bonni`i ppriedka fil-quddiesa ta' Spiteri, u Patri Lawrenz Agius f'dik ta' Callus.[45]

 

In-novizzjat fi \mien Patri Bu[eja

}afna snin qabel, meta kien g]adu ta' 42 sena, Patri Manwel Bu[eja, minn Mejju 1899, beda \mien fl-uffi``ju ta' surmast tan-novizzi u professi ta' I-Ordni tieg]u.[46] G]alhekk, l-g]a\la tieg]u biex jie]u ]sieb it-tmexxija spiritwali ta\-\g]a\ag] ta' De Piro ma kenitx addo``. Fil-fatt, g]alkemm id-dokumenti uffi`jali ta' I-agostinjani juru li hu mar mas-So`jeta' ta' San Pawl b]ala direttur spiritwali, il-]idma tieg]u kienet dik ta' surmast tan-novizzi u ta' superjur tad-dar. G]alkemm Patri Manwel ma kienx i\jed \ag]\ug], kollox juri li hu ntafa' b'dedikazjoni s]i]a g]al dik il-]idma li \gur li ma kienx jistennieha. L-istess manuskritti li nstabu f'kamartu wara mewtu juru kemm kien qed jipprepara ru]u tajjeb g]al dik il-missjoni [dida tieg]u. ll-manuskritti kollha kemm huma g]andhom rabta mal-formazjoni ta' \g]a\ag] g]all-]ajja reli[ju\a. Imma tlieta minnhom miktubin bit-taljan jirrigwardaw proprju 'l dawk Ii kienu qed jit]ejjew biex i]addnu l-]ajja tas-So`jeta' ta' San Pawl. Hu kellu \ew[ regolamenti g]an-novizzi tas-So`jeta' ta' San Pawl. Wie]ed minn dawn ir-regolamenti kien f'g]amla ta' mistoqsijiet u twe[ibiet. Kitba o]ra li kellu kienet ti[bor fiha istruzjonijiet fuq il-]ajja reli[ju\a u I-obbligi ewlenin tag]ha, u fuq I-att erojku ta' karita', im]ejjijin b'mod spe`jali g]an-novizzi tas-So`jeta' ta' San Pawl. Naturalment, anki I-kitbiet I-o]rajn li nstabu g]andu kienu g]alih ta' g]ajnuna kbira fl-istruzjoniiiet li tant ta' sikwit kien jag]ti lin-novizzi.[47]

Qabel ma d-dar ta' San {u\epp t]alliet f'idejn is-So`jeta' ta' San Pawl, in-novizzjat kien isir dejjem fid-dar ta' I-lmdina, u ta]t id-direzzjoni ta' De Piro nnifsu. Billi malli [ie a``ettat San {u\epp, ir-residenza regolari tal-Fundatur kienet fih, hu kien nieqes ]afna mill-Imdina. G]alhekk, ma kienx possibbli i\jed li hu jg]addi ming]ajr surmast tan-novizzi ie]or. Fi`-`irkustanzi li kienet tinsab fihom is-So`jeta', dan bilfors kellu jkun wie]ed barrani.

Sakemm Mons. De Piro ma ]ax id-de`i\joni li lil xi fratelli je]odhom ta]t id-direzzjoni tieg]u biex jag]mlu n-novizzjat fid-dar ta' San {u\epp, in-novizzi, kemm studenti kif ukoll fratelli, baqg]u jin\ammu kollha fid-dar ta' Palazzo Xara fl-lmdina. ll-Fundatur sab g]ajnuna kbira f'dak I-agostinjan. Imma hu nnifsu kien imur ta' sikwit jitkellem mieg]u biex jara b'g]ajnejh xi progress kien qieg]ed isir minn dawk li g]a\lu li jg]ixu l-]ajja reli[ju\a fis-So`jeta' ta' San Pawl. Qabel ma xi novizz kien ji[i approvat g]all-ewwel voti tieg]u fi ]dan is-So`jeta', Mons. De Piro kien jag]ti r-relazjoni tieg]u skond kif ikun [abarha minn fomm Patri Manwel Bu[eja.[48]

Mons. De Piro ried juri kemm kien qed japprezza l-g]ajnuna ta' dak I-agostinjan. G]alhekk, anki meta l-vestizjoni saret mill-fundatur innifsu, id-diskors ta`-`irkustanza [ie li t]alla f'idejn Patri Manwel Bu[eja. Wa]da mill-kitbiet li nstabet g]and Patri Bu[eja hi diskors ta' okkazjoni bhal din. Din il-kitba serviet fil-vestizjoni ta' Fra Fran[isk Saverju Camilleri, li beda n-novizzjat tieg]u ta]t Patri Bu[eja fil-21 ta' Novembru, 1924.[49]

Mons. De Piro ried li I-figura ta' dan I-agostinjan tibqa' wkoll dokumentata fl-atti uffi`jali tas-So`jeta' ta' San Pawl. G]alhekk, meta novizz li tmexxa minn Patri Manwel kien jasal biex jag]mel l-ewwel voti tieg]u, ta]t il-firma tieg]u nnifsu u ta' \ew[ xiehda, tidher ukoll dik ta' Patri Manwel Bu[eja. Imbag]ad, ta]t il-firem kollha, insibu wkoll dik ta' Mons. De Piro. Il-firma s]i]a tas-surmast tan-novizzi kienet din: "P. Emmanuele Bu[eja, agostiniano: Maestro dei Novizzi S.S.P.". L-a]]ar firma li tidher hi dik tal-10 ta' Jannar, 1930. Din qieg]da mad-dikjarazjoni ta' Fra Anton Camilleri, li [edded il-voti tieg]u g]at-tieni sena.[50] Fis-snin ta' qabel, il-firma tieg]u tidher ta' sikwit.[51] Meta kien qed joqrob I\-\mien li Patri Manwel itemm il-]idma tieg]u, is-So`jeta' `ejkna ta' San Pawl kienet waslet ukoll biex t]alli d-dar ta' Palazzo Xara.

Kollox juri li I-agostinjan Patri Manwel Bu[eja ntafa' b'ru]u u [ismu g]al dak I-appostolat. Fi\-\mien ta' qabel, billi De Piro ma kienx ikun ta' sikwit fid-dar tan-novizzjat, in-novizzi kienu ming]ajr ]afna sikkatura. Imma Patri Manwel da]]al dik id-dixxiplina li kienet soltu ting]ata fl-Ordni tieg]u u fl-Ordnijiet Reli[ju\i kollha. In-novizzi bdew isibuh iebes. Mons. De Piro [eneralment kien jorqod fid-dar ta' San {u\epp, il-Hamrun. Imma rajna li hu [ie li kien jitla' fid-dar ta' I-lmdina. Fil-fatt, il-pre\enza tieg]u kienet tkun mixtieqa. II-fundatur ma kienx nieqes mid-dixxiplina; imma mag]ha kien jg]aqqad doza qawwija ta' ]lewwa b'mod li kien itaffi ]afna mid-diffikultajiet li s-sagrifi``ju li l-ubbidjenza i[ibu mag]hom. Madankollu, il-pre\enza ta' Mons. De Piro kienet tissokta tg]in biex fdik id-dar jibqa' jin\amm l-ordni.[52]

Fis-sena 1930, Patri Manwel Bu[eja g]alaq 73 sena. G]alhekk, kif wie]ed jistenna, g]alih i\-\mien tal-mistrie] ma satax ikun fil-bog]od.

Fis-sena 1931, Patri Manwel Bu[eja rtira mid-dar tas-So`jeta' ta' San Pawl, u n[abar mill-[did fil-komunita' tieg]u ta' Santu Wistin tar-Rabat; imma Mons. De Piro kien g]adu ma ]atar 'il ]add fl-uffi``ju ta' surmast. Malli I-komunita' g]addiet g]ad-dar I-o]ra ta' Strada dei Celsi, beda jissemma Dun Fran[isk Saverju Camilleri, b]ala assistent-surmast tan-novizzi. Ismu ssemma g]all-ewwel darba fl-10 ta' Jannar, 1932.[53]

F'dik I-istess sena 1932, Patri Manwel Bu[eja ]alla l-kunvent tar-Rabat g]aliex is-superjuri tieg]u bag]tuh fil-kunvent ta' Santa Rita fSan {iljan. Hu kien qed joqrob lejn l-a]]ar snin ta' ]ajtu g]aliex, wara li fis-sena 1935 intbag]at il-belt Valletta, hu miet fdak il-kunvent fil-21 ta' Lulju, 1937, fl-eta' ta' 80 sena.[54]

 

Ta]t il-}arsien ta' San Pawl

ls-So`jeta' `ejkna li kienet imqieg]da ta]t il-]arsien ta' San Pawl kellha t]oss li San Pawl hu tassew il-qaddis li j]arisha mis-sema. G]alhekk, fil-25 ta' Jannar tas-sena 1924, Mons. De Piro laqqa' I-membri tieg]u flimkien fid-dar ta' l-Imdina biex ji``elebraw jum il-qaddis patrun. Hu qabbad lis-sa`erdot novell Dun {u\epp Spiteri biex jitkellem fuq San Pawl. L-akbar xewqa tag]hom kienet li dan il-kbir appostlu: doppjament missierhom: b]ala maltin u b]ala membri tas-So`jeta', jaqlag]lhom il-grazzja tal-perseveranza. Dawn huma I-kelmiet tal-Fundatur: "L-istudenti, aspiranti u katekisti, re[g]u lura lejn djarhom mimlijin bil-fer] u bil-kuntentizza, u pronti sabiex jissaportu u jsofru kollox biex jistg]u jikkorrispondu g]all-grazzja tant sabi]a tal-vokazjoni tag]hom".[55] F'dak i\-\mien, is-So`jeta' ma kellhiex ]lief dar wa]da 'l barra mill-lmdina. Din kienet id-Dar ta' San {u\epp, li kienet g]adha kif [iet f'idejhom fis-sena 1923. Kienu ]adu f'idejhom Sant Agata wkoll; imma ma kenux da]lu fiha g]aliex kien g]ad ma hemmx dar mibnija mag]ha.

B]al kull superjur ta' istituti o]rajn, De Piro baqa' jag]mel xi ftit ta' propaganda biex isib min jing]aqad mas-So`jeta' tieg]u. G]alhekk fl-Almanakk li semmieh g]al San Pawl, fil-]ar[a tas-sena 1927, hu kiteb hekk: "L-lstitut Malti tal-Missjoni, mag]ruf ta]t I-isem ta' Kumpanija ta' San Pawl, ida]]al b]ala fratelli katekisti dawk il-[uvintur illi jridu jag]tu ru]hom biex jg]inu lis-sa`erdoti missjunarji fid-djar ta' I-istess Istitut. G]andu jkollhom sa]]a tajba, u ta' \mien mhux inqas minn sittax u lanqas aktar minn tletin sena. Iridu jkunu mog]tijin g]as-servizz t'Alla, u jkollhom intenzjoni retta. G]andhom ikunu ta' kondotta tajba u jkollhom il-bidu ta' xi seng]a".[56]

Jidher car li, g]alkemm dan I-Almanakk kien qed ji[i wkoll f'idejn il-poplu, I-iskop prin`ipali tieg]u kien biex iwassal tag]rif dwar x'kien qed isir fis-So`jeta'. Fih, insibu mni\\lin I-okka\jonijiet spe`jali kollha li b'xi mod jintrabtu mas-So`jeta'. Biex in[ibu e\empju, f'dak tas-sena 1927, mad-data 21 ta' Jannar, De Piro ni\\el: "Fil-kappella ta' I-lstitut, tinbeda n-novena lil San Pawl". Mal-25 ta' Jannar, insibu: "Festa fil-kappella ta' I-lstitut". U mat-30 ta' I-istess xahar, tni\\el hekk: "Fil-kappella ta' I-lstitut, issir il-festa ta' I-appostlu missierna San Pawl".[57]

Meta jsemmi I-kappella ta' I-lstitut, De Piro jifhem dejjem g]al dik ta' Palazzo Xara. Fl-istess sena 1927, il-kappella ta' I-lstitut tissemma mag]quda anki ma' [ranet o]rajn: 2 u 7 ta' Frar, 16 ta' Marzu, 30 t'April, 8 u 31 ta' Mejju, 27 ta' {unju, 31 ta' Lulju, 9 ta' Ottubru, 14 ta' Novembru, 16, 25, u 31 ta' Di`embru.[58] L-istess okka\jonijiet huma ripetuti minn sena g]al o]ra f'Almanakki o]rajn.

 

L-Awgurju ta' I-Ar`isqof Caruana

Fi \mien meta fe[[ xaqq ta' dawl ie]or fuq is-So`jeta': wara li I-Fundatur kien tant fer]an g]aliex kellu l-ewwel missjunarju tieg]u, kif g]ad naraw aktar 'il quddiem, l-lsqof ta' Malta, b'kelma o]ra ta' inkora[[iment, g]o[bu jag]tih I-awgurju tieg]u. Mons. De Piro kien g]adu kemm radd ]ajr lil Alla talli kien g]o[bu jag]tih 25 sena ta' ]idma sa`erdotali tant fejjieda. Imma, qabel ma g]alqet dik is-sena tal-[ublew tal-fidda, Mons. Dom Mawru Caruana kitiblu biex jifra]lu, u ttamah li, meta jasal biex ji``elebra I-[ublew tad-deheb ta' l-Ordinazjoni sa`erdotali tieg]u, hu kien ikollu wisq i\jed biex jifra] u jrodd ]ajr lil Alla. Imma Mons. De Piro kellu jid]ol fl-eternita' ]afna u ]afna snin qabel ma jag]laq ]amsin sena sa`erdot. Dawn kienu I-kelmiet ta' l-lsqof ta' Malta:

"G]a\i\ Mons. De Piro,

}adt tassew gost meta rajt li s-So`jeta' ta' San Pawl g]all-Missjonijiet ta' barra sejra 'I quddiem [mielha ta]t il-g]ajnejn tieg]ek li bdejtha, waqqaftha, u qieg]ed tmexxiha; nittama li ma ddumx ma tibda x-xog]ol tag]ha g]al dawk li g]adhom fid-dlam tal-mewt u tal-qerq. G]idt nittama li ma ddumx ma tibda; imma kien ikun a]jar li ng]id li ma ddumx ma tkabbar dak li bdiet: g]ax wie]ed minn uliedek di[a' jinsab ja]dem fl-Abissinja.

Kull mibdi mitmum; u g]andi mitt sena biex nag]ti s-salib tal-missjunarji lil dawk il-qalbenin li, b]all-Appostlu Missierna San Pawl, imorru ji[[errew mad-dinja, fejn tmexxihom il-Fidi, u fejn twassalhom l-im]abba biex, ma' l-isem ta' {esu', ixerrdu s-saltna ta' Alla.

U jekk inti, ma]bub Monsinjur, tara dil-]a[a f'dis-sena, li fiha g]alaqt il-25 sena li ilek tqaddes u ta]dem g]al Alla, ma tkunx im]allas sewwa tax-xog]ol li g]amilt? Imma jien nixtieqlek i\jed. Nixtieqlek li dak li \rajt u li nibet u li, imsoqqi bil-g]araq tieg]ek, kiber, u beda jag]ti l-frott, meta tag]laq il-50 sena tal-quddiesa tieg]ek tarah si[ra kbira, u kbira sewwa; tara wkoll ]afna xtieli me]udin minn din is-si[ra, u m]awlin band'o]ra, u saru si[ar, u fuqhom marru jittajru biex jistkennu ag]safar ta' kull [ens; u li dak in-nhar tisma' 'I dawn l-ag]safar jg]annu bla misfrie]: donnhom ji\\u]ajr 'I Alla talli m]abba fik sabu l-kenn, id-dawl, u l-]ajja.

U, biex din ix-xewqa titwettaq, bil-qalb kollha nbierek lilek, 'I uliedek il-Missjunarji, u 'l dawk li jg]inuk f'xog]lok, u jaqsmuh mieg]ek.

Mill-Palazz tieg]i tal-Belt, fit-8 ta' Di`embru, 1927.

+ Mawru O.S.B., Ar`isqof-Isqof ta' Malta[59]

Madankollu, Mons. De Piro matul ]ajtu ma kellux ]lief i]ejji t-triq g]all-[ejjieni. Hu bata biex xettel I-opra; imma l-frott [abruh ta' warajh.

 

Rabta ma' tifkiriet g]ie\ie\

G]alkemm id-dar ta' Palazzo Xara kienet qisha t-tieni benniena tas-So`jeta', fil-kitbiet tal-fundatur hi tissemma ]afna anqas mid-Dar ta' San {u\epp u mill-Oratorju ta' Birkirkara. Madankollu, sas-sena 1931, De Piro baqa' jqis lilha b]ala d-dar `entrali tas-So`jeta'. Meta I-Fundatur ried iqieg]ed I-indirizz tieg]u fuq I-almanakk tas-So`jeta', hu la qieg]ed dak ta' ommu u lanqas I-ie]or ta' San {u\epp, fejn aktarx li kien jorqod. De Piro stampa dak I-almanakk b]ala s-superjur tas-So`jeta' ta' San Pawl; g]alhekk, fil-qieg] tal-fa``ata tieg]u, il-Monsinjur fl-a]]ar \mien ta' dik id-dar, ni\\el dawn il-kelmiet: "Superjur: Mons. {. De Piro, Str. S. Paolo, 9, Notabile-Malta''.[60] Dan ma kienx ]lief I-indirizz tad-dar ta' Palazzo Xara.

Id-dar li kienet f'bi``a minn Palazzo Xara ma kenitx adattata g]all-okka\jonijiet solenni. G]alhekk, l-ewwel quddiesa ta' xi qassis novell kienet ti[i `elebrata f'Sant Agata, San {u\epp, jew fl-Oratorju ta' Birkirkara. F'dik id-dar ta' I-lmdina ma kienx hemm fejn wie]ed sata' jilqa' I-mistednin, u lanqas ma kien hemm knisja li tixraq g]al festi b]al dawk. Ma kienx hemm knisja, imma kappella `kejkna f'kamra tad-dar. Imma [ranet g]e\ie\ tas-So`jeta', b]alma huma l-vestizjoni ta' I-aspiranti u I-professjoni tal-voti tal-faqar, ubbidjenza, safa, u missjoni baqg]u jsiru fiha. Aktar tard, [ie li saru wkoll fid-dar ta' San {u\epp.

Fran[isku Saverju Camilleri, \ag]\ug] minn Bormla, kellu l-vestizjoni tieg]u f'dik il-kappella minn idejn il-fundatur innifsu fil-21 ta' Novembru, 1924.[61]

Dun Gejt Bartolo, li kien di[a' sa`erdot, g]amel l-ewwel professjoni tieg]u fl-20 ta' Lulju, 1925, fil-kappella ta' Palazzo Xara.[62] Fra Santi Muscat, li kien ir`ieva s-suttana fid-Dar ta' San {u\epp fit-8 ta' Di`embru, 1924, g]amel l-ewwel professjoni tieg]u fil-kappella ta' Palazzo Xara fl-10 ta' Di`embru, 1925.[63]

Kien \mien li matulu, min]abba n-nuqqas ta' personal, in-novizzi wkoll, xi kultant, kienu jin\lu mid-Dar ta' Palazzo Xara g]al San {u\epp biex jo]or[u t-tfal.[64]

 

ll-Fundatur f'Palazzo Xara

ll-Fundatur kien qed jittama f'post a]jar. Imma, sakemm is-So`jeta' damet f'Palazzo Xara, hu g]amel ]iltu biex lill-membri tas-So`jeta' jag]tihom e\empju biex jurihom li hu b]alhom kien qed ji``a]]ad. ll-kamra tieg]u kienet ]dejn il-bejt. Fiha, meta tid]ol sodda, bilkemm kien jifdal spazju ie]or. Imma lill-Fundatur ftit kienu qed jarawh. Meta kien jitla' I-lmdina, hu aktarx li kien ikun dejjem g]ajjien. Meta kien jiekol mal-membri tas-So`jeta', kemm-il darba [ralu li beda jong]os fuq il-mejda. Dak kien \mien meta hu kien mtaqqal wisq bix-xog]ol. Biex jirnexxilu jirre`ta I-Ufficcju Divin, hu kien jg]id kollox bil-wieqfa u jippassi[[a. Lill-membri tieg]u, hu ried ukoll jurihom li l-frug]a ma kenitx tag]mel bih. Waqt li \amm ru]u dejjem pulit, lil dak li kien jaqtag]lu xag]ru kien jg]idlu biex i]affiflu ]afna; hu, li kellu xag]ru min-natura tieg]u nnukklat, ried li jaqtg]uhulu qasir ]afna.[65]

Id-don tas-sabar f'Mons De Piro kien jolqot lil kul]add. L-akbar ta]ri[ fis-sabar ma kienx min]abba I-faqar tad-dar, imma pjuttost g]all-im[iba ta' xi persuna li xtaqha tkun a]jar. Imma dawk li kienu jg]ixu mieg]u bilkemm inteb]u li hu kien ikun reba] lilu nnifsu biex ma ]adhiex mag]hom. Xewqtu kienet li huma jag]mlu progress kemm fil-]ajja spiritwali kif ukoll fl-istudju. Imma lanqas biss ma kien jg]addilu minn mo]]u li ja]taf lil dak li jkun g]ax ikun mar ]a\in f'xi]a[a. Meta student imba\\a' wrieh ri\ultat ]a\in f'e\ami, De Piro, b']arsa ta' ]lewwa, wie[bu: "Jkun imbierek il-Mulej li ried jumiljana". Imma, meta xi]add kien ji\balja, hu kien iwissih b'im]abba ta' missier, u jurih kemm iddispja`ih. Dawk li kienu jisimg]u t-twissija tieg]u kienu j]ossu li, g]allanqas biex ma j[ibulux dispja`iri, huma kellhom jag]mlu ]ilithom i\jed biex jaqdu dmirijiethom.

Jekk Mons. De Piro kien i[arrab dispja`ir kbir, dan kien ikun meta kienu jitilquh dawk li fihom kien qieg]ed kull tama. Ka\ijiet b]al dawn kienu meta telqu Dun {wann Vella, l-ewwel Sa`erdot tas-So`jeta', u Dun {u\epp Aquilina, li ]alla s-So`jeta' meta kien wasal biex jordna sa`erdot. Imma De Piro, li tant kien xtaqhom jibqg]u fis-So`jeta', mhux biss ma ]adhiex mag]hom, imma wera wkoll li kien g]adu lest biex jg]inhom, u fil-fatt [ie li g]enhom.[66]

 

1931: Lejn Strada Dei Celsi

Fl-a]]ar \mien ta' Patri Bu[eja, il-fundatur kien qed jit]abat ]afna biex is-So`jeta' jkollha post tassew tag]ha. Imma d-dar ta' Palazzo Xara kienet g]adha ma t]allietx meta dal il-patri agostinjan irtira fil-kunvent tieg]u. Meta Patri Bu[eja rtira lejn il-bidu tas-sena 1931, Mons. De Piro qieg]ed min floku lil Dun Fran[isk Saverju Camilleri biex imexxi b]al superjur u jie]u ]sieb ta' I-istudenti. Dan kien g]adu sa`erdot novell g]ax ma kienx qaddes ]lief fis-26 ta' Ottubru, 1930. Imma dak is-sa`erdot \ag]\ug] ma damx ma marad. Min]abba f'hekk, I-istudenti ni\lu I-Oratorju, li s-So`jeta' kienet akkwista f'Birkirkara; g]al \mien qasir, id-dar ta' Palazzo Xara g]alqet. Imma, lil dik il-bi``a minn Palazzo Xara, is-So`jeta' kellha titlaqha g]al kollox qabel ma nstabet is-soluzjoni mixtieqa Sid il-palazz ried il-post tas-So`jeta' lura g]aliex kellu f'mo]]u li jittrasforma kollox f'lukanda. Dan kien lejn I-a]]ar tas-sena 1931.[67]

Bla dubju ta' xejn, ma kienx il-]sieb ta' De Piro li s-So`jeta ter[a' [[orr g]al post provizorju ie]or. Imma lanqas dik id-darba, huma ma marrux 'il bog]od wisq. Minn Triq San Pawl, huma marru fi Strada dei Celsi, numru 10. Ilium, dik it-triq jisimha "Mesquita".[68] B'xorti tajba g]as-So`jeta', il-membri ma kellhomx jg]ixu g]al \mien twil f'dik id-dar li kienet nieqsa sa]ansitra minn dak li ma setg]ux jg]addu ming]ajru. Il-]ajja f'dik id-dar fqira kienet g]al madwar sena u nofs biss: bejn 1931 u 1933. Malli g]addew g]al Strada Dei Celsi, id-dar il-[dida tqieg]det g]al darb'o]ra ta]t it-tmexxija ta' Dun Fran[isk Saverju Camilleri, li kien g]adda xi ftit g]all-a]jar. Hu tg]abba wkoll bil-]idma g]all-formazjoni tan-novizzi. Kitbiet dokumentati g]adhom juruh b]ala superjur sa Frar 1933.[69]

Ftit xhur qabel, u e\attament fl-24 ta' Settembru, 1932, is-So`jeta' kellha sa`erdot ie]or. Dan kien Dun Wistin Grech.[70] Hu ma damx ma ntbag]at f'dik id-dar ta' Strada dei Celsi. Minbarra li kien is-superjur, fis-7 ta' {unju, 1933, hu jidher ukoll b]ala dak li qed jag]milha ta' surmast tan-novizzi (agente maestro).[71] F'dak l-a]]ar \mien ta' dik it-tielet dar ta' l-lmdina, insibu erba' studenti li 'l quddiem kellhom isiru sa`erdoti; dawn kienu Dun Anton Camilleri, Dun Alwi[ Gatt, Dun {or[ Xerri, u Dun Anton Xuereb. Is-superjur il-[did tag]ha, Dun Wistin Grech, baqa' jmexxi dik id-dar sakemm is-So`jeta' telqitha. Fl-24 ta' Lulju, huma [arrew kollox biex telqu lejn Sant Agata, meta ma[enb il-knisja kien hemm biss \ew[ swali u ftit kmamar lesti u adattati biex jistg]u jg]ammru fihom. G]allanqas, huma kienu f'post tag]hom. }afna mill-pro[etti ta' [ejjieni a]jar di[a' kienu qed jintrabtu ma' dak il-post.[72]

 

1932: Il-]sieb ta' Dar a]jar

ll-]arsa tal-fundatur kienet ilha snin mix]uta fuq Sant Agata, fejn, minbarra I-]sieb tal-knisja, kellu wkoll bi``a mill-art ta' ma[enbha. L-art kienet ta' persuni differenti. Hu baqa' jit]abat sa I-a]]ar ta' ]ajtu biex minn flusu, u ming]ajr qatt ma jtaqqal is-So`jeta' ta' San Pawl, jixtri dawk I-artijiet u jg]aqqadhom ma' tieg]u.[73] Imma I-akkwist ta' l-art kien g]adu ma wittiex it-triq g]all-bini. F'wa]da mill-a]]ar kitbiet tieg]u, b'`ertu mrar imma fl-istess bin b'tama qawwija, Mons. De Piro stqarr kemm kien ilu mixtieq biex iqieg]ed l-ewwel [ebla, u jibqa' sejjer bil-bini. Hu baqa' sa I-a]]ar konvint li dak il-post hu adattat biex ikunu jistg]u jin[abru u b'g]o\\a ji[u edukati fil-formazjoni tag]hom \g]a\ag] ta' ideal missjunarju. Imma, kompla jg]id De Piro, dik it-tama kienet donnha qed tisfa fix-xejn: b]allikieku kienet qed tittajjar minn xi ri] misterju\. II-Fundatur, b'g]afsa ta' qalb, kien qed jara li t-tamiet tieg]u donnhom qatt ma setg]u jsiru realta. G]alhekk, il-jum tat-3 ta' Ottubru, 1932 kien wie]ed tassew g]a\i\ g]all-Fundatur u g]as-So`jeta' ta' San Pawl. Kien f'dik il-[urnata li l-lsqof ta' Malta Dom Mawru Caruana qieg]ed l-ewwel [ebla li kellha tkun il-bidu ta' blokk kbir: kif kien jixtiequ l-Fundatur.[74]

Dak il-pro[ett li kien ilu ]afna f'mo]]u, f'dik I-istess sena 1932, kien di[a' ng]ata forma legali. Fid-9 ta' Frar, 1932, meta ]ass li sa]]tu kienet sejra lura u ssoppona li ma kellux idum wisq ma jidher quddiem it-tribunal ta' Alla, Mons. De Piro ]aseb b'mod spe`jali fis-So`jeta' ta' San Pawl: dik is-So`jeta' li kienet saret bi``a minnu nnifsu. Fit-testment tieg]u, Mons. De Piro wera li ]siebu kien fiha g]aliex il-Mulej kien inqeda bih biex dik is-So`jeta' titwieled. Minbarra affarijiet o]rajn, hu ]allielha I-oqsma ta' madwar Sant Agata bl-iskop esklusiv li f'bini mibni fuqhom is-So`jeta' teduka \-\g]a\ag] tag]ha, u t]ejjihom g]al dawk I-ideali li hu xtaq mill-ulied spiritwali tieg]u.

Nag]alqu dawn il-kelmiet b'silta mit-testment: "In]alli l-oqsma kollha ta' l-art flimkien mal-bini li hemm fuqhom, u li jmissu mal-Knisja ta' Sant Agata lill-lstitut imsemmi. Din il-knisja ta' Sant Agata, li qieg]da fir-Rabat ta' l-lmdina, f'}al-Bajjada, mill-Awtorita' tal-Knisja [iet `eduta lill-imsemmi Istitut g]all-Missjonijiet ta' Barra. Jiena qieg]ed in]alli dawk i-oqsma ta' art flimkien ma' l-o]rajn li jmissu mag]hom u li jiena nkun akkwistajt sal-mewt tieg]i sabiex fuqhom tinbena dar li fiha joqog]du dawk ta' l-imsemmija So`jeta' ta' San Pawl, u sabiex fiha jkunu jistg]u jin\ammu wkoll i\-\g]a\ag] fi \mien in-novizzjat tag]hom, u fi \mien l-istudji tal-filosofija u t-teolo[ija".[75]


 

[1] "L'lskof u I'lstitut" f'San Paul:  Almanacc  ta' I'lstitut tal-Missjoni, 1922, p.13.

[2]  A.M.S.S.P.,  M.S.S.P.  fi \mien il-Fundatur, Kan. G.B. Micallef-De Piro, 21/1/1921, f.l44r-v.

[3] "L'lskof u I'lstitut" f'San Paul: Almanacc,  l.c.

[4] A.M.S.S.P.,   Dokumenti   Personali   M.S.S.P.,   n.11   ({erardu Debono).   Santi Muscat M.S.S.P., Xi ]a[a mill-Kronaka tal-Kumpanija, ms., f.ll4.

[5] Fl-ewwel   sentejn,   in-numru  tal-bieb  kien   "10";  imma,   imbag]ad mis-sena 1924 'l quddiem sar "9". G]an-numru tad-dar,  ara San Paul: Almanacc, bejn is-snin 1922-1932. Fuq il-qoxra 2 jew 4, il-Fundatur kien  iqieg]ed I-indirizz s]i] tad-dar. Wara li dik id-dar saret bi``a mix-Xara Palace Hotel, id-da]la ta' Triq San Pawl baqg]et tintu\a blex minnha jg]addu I-]addiema tal-lukanda u I-affarijiet li jinxtraw. Dwar Palazzo Xara u I-istorja tieg]u, ara Edward Sammut, The Monuments of Mdina, 1960, p.41.  Illum, "Palazzo Xara" hu mag]ruf b]ala "Xara Palace Hotel".  Imma I-pro[ett tal-lukanda ma tlestiex ]lief meta g]adda f'idejn The Honorouble Miss Mable Strickland, bint ex-Prim Ministru ta' Malta.

[6]  "L-Iskof u l-Istitut" f'San Pawl: Almanacc, 1922, p.13: fejn naqraw fuq il-funzjoni ta' l-ewwel tonsura.  Ara wkoll A.M.S.S.P., Dokumenti Personali M.S.S.P., n.5 (D {u\. Spiteri), n.6 (D. Mik. Callus).

[7]  "L-Iskof u l-Istitut" f"San Pawl: Almanacc, l.c.  Ara wkoll: A.A.M., Catalogus Ordinationum, 1915-1943, f.36.

[8]   Dan jistqarru Santi Muscat, Kronaka, f.53; imma hu evidenti mit-titlu u mill-kontenut ta' l-Almanakk.

[9] Fl-ewwel ]ar[a, anki ta]t ir-ritratt ta' I-Ar`isqof Mawru Caruana, De Piro ni\\el hekk: "riprodotto per cura dell'lstituto Maltese per le Missioni Estere": San Paul: Almanacc, 1922, p.12. Fl-istess almanakk, De Piro jag]ti xi tag]rif fuq id-dar il-[dida, imma ma semmihiex b'isimha: Ibid., p.13.

[10] "L'lskof ta Porto Rico" f'San Paul:  Almanacc, 1922, p.25.

[11] A.M.S.S.P.,  M.S.S.P. fi \mien il-Fundatur, lsqof {or[ Caruana-De Piro, 6/6/1922, f.163r.

[12] San Paul: Almanacc, 1923, qoxra 2.

[13] lbid.,  max-xahar ta' Frar  (mhux numerat).

[14] Ibid., max-xahar ta' Marzu.

[15] Dan il-fratell kien Fra {u\epp Caruana:  ara kap V, test ma' nota 50.

[16] A.M.S.S.P., Atti del Consiglio 17/2/1933, f.66r.

[17] L.C., Dokumenti Personali M.S.S.P., n.2 (D. {w. Vella).

[18] "ll-Festa ta.'  San  Pawl f'Tunes"  f'San  Paul:  Almanacc,  1923  (mhux numerat). Hu sabi] ]afna anki r-ritratt li [ie ppubblikat f'dik il-]ar[a g]aliex fih jidher il-grupp kollu. Ara wkoll: Filipp Mallia 0.P., "Mons. Portelli f'Tunes" f'Riflessi, vol. 6 (1981), pp.144-149.

[19] "ll-Missioni ta'   Detroit" F'San Paul:   Almanacc,  1923,   max-xahar ta' Settembru.

[20] A.M.S.S.P.,  Dokumenti  Personali  M.S.S.P.,  nn.5-6  (D.  {u\. Spiteri u D. Mik. Callus).

[21] Ibid.  n.12 (D. Gejt Bartolo).

[22] L.C., Intervisti dwar Mons. De Piro, Mons. Anton Buhagiar, f.4.

[23] Ibid., Pawlu Sammut, f.4.

[24] Fil-qoxra 2 ta' San Paul:  Almanacc,  g]as-sena  1923, tni\\el hekk: "Oblazioni: Sua Eccza Revma Mgr. MAURU CARUANA, O.S.B., Ar`iskof-lskof ta' Malta: 14 g]al chera ta\ \ieda tad-dar il [dida". F'post ie]or, fl-istess ]ar[a, fl-artikiu "L'lskfijiet jg]amlulna cura[[", De Piro kiteb li dak I-istitut li kien g]adu jitwieled kellu prova o]ra ta' m]abba u ta' kura[[ min-na]a ta' l-lsqof ta' Malta:  ara max-xahar ta' Marzu.

[25] Dan sar f'kull ]ar[a ta' I-Almanakk. Ta' min jinnota li, b]ala offerta, De Piro jsemmi wkoll t-talb li kien qieg]ed isir g]as-So`jeta' tieg]u minn missjunarji, sorijiet, u tfal ta' I-istituti. G]al e\empju wie]ed, ara l-qoxra ta' I-Almanakk ta' S. Pawl g]as-sena 1929.

[26] A.M.S.S.P., Dokumenti Personali M.S.S.P.  n 2 (D  {w. Vella).

[27] L.C., Intervisti De Piro, Mons. A. Bu]a[iar, f.5.

[28] Ibid., Wenzu Griscti. f.11.

[29] Ibid., Madre Pa`ifika Xuereb  f.36.

[30] Ibid., Carmelo Borda, f.7r.

[31] L.C.,  M.S.S.P.  fi  \mien  il-Fundatur,  P.Fur`i S.J.-De  Piro, 11/9/1923, f.167r.

[32] Tag]rif Orali lill-Kittieb, P. Wistin Grech M.S.S.P.

[33] lx-xewqa ta' I-Ar`isqof tidher mit-talba li De Piro, aktar tard, g]amel lill-Agostinjani, fejn, fost I-o]rajn, tni\\el: "Dietro suggerimento  di Sua  Eccellenza  Reverendissima  Mons.  Vescovo Dom Mauro Caruana": A.P.S.A.V., Acta Provincialia, 1880-1929, f.324.

[34] A.P.S.A.V., Acta Provincialia,  2/11/1923. Insibu wkoll dan it-tag]rif:  "6 novembre,  1923, Al P. Emmanuele Bugeja e' accordato dalla S. Congregazione il permesso temporaneo di transferirsi  nell'lstituto  dei  Missionari  di  S.  Paolo,  Notabile,  per  la direzione di quei giovani chierici, istituiti dal Rev.mo Mons.

Can.co Decano, Don Giuseppe dei Marchesi De Piro": A.O.S.A.V.,  P. Emman, Letard, L'Ordine Agostiniano di Malta e Gozo, (ms.) vol II, 1921-1927, pp.56-57.

[35] Tag]rif  Orali,  P.W.  Grech.  Dan  it-tag]rif wasal  meta jiena, wara li ktibt dan il-kapitlu g]all-ewwel darba, smajt I-osservazjonijiet, li saruli dwaru. Dan kien il-kapitlu I-i\jed diffi`li ta' l-ewwel volum g]aliex it-tag]rif dwar id-djar ta' I-lmdina kien nieqes g]al kollox.

[36] A.M.S.S.P., Dokumenti Personali M.S.S.P.:  fejn, qalb id-dokumenti ta' l-istudenti, insibu ta' sikwit ittri ta' Re[[enti agostinjani. Fost il-]afna li hemm, insibu `ertifikati ffirmati mill-agostinjani P. Alfons Cauchi u P. Adeodatu Schembri. Ara Ibid., nn.2.6.

[37] A.P.S.A.V.,  Acta Provincialia, 2/11/1923, f.324.

[38] L.C., Riegistro per le circolari, ubbidienze, testimoniali, dimissoriali,  brevi celebratorie,  1901-1940, ff.346-347,  G]al  tagtirif fuq P. Bu[eja, ara Ferdinand Xuereb O.S.A. Bibljografija tar-Reli[ju\i Agostinjani Maltin, (pro ms.), 1976, pp.13-14, Nie]u din l-okka\joni biex infisser ir-radd ta' ]ajr tieg]i lil P. Ferdinandu

Xuereb li, ftit [ranet biss qabel il-mewt immatura tieg]u, g]all-a]]ar ta' Frar   1981  [abarli dan il-materjal  arkivistiku li hu marbut ma' I-Agostinjani. Xi tag]rif orali fuq P. Manwel Bu[eja wasalli wkoll ming]and Dun Wistin Grech u Fra Kal`idon |ammit M.S.S.P. Dawn it-tnejn g]amlu n-novizzjat tag]hom ta]t

id-direzjoni ta' dan   I-agostinjan:  ara   A.M.S.S.P., Dokumenti Personali M.S.S.P., nn.16,20.

[39] A.P.S.A.V., Registro Circolari Ubbidienze, 1901-1940, ff.346-347.

[40] Dwar id-Dar ta' {u\epp fil-}amrun, jinkiteb fit-tieni volum.

[41] {rajjiet il-Knisja ta' Sant Agata, li mag]ha kellha tintrabat id-dar `entrali tas-So`jeta' Missjunarja ta' S. Pawl, jidhru f'kapitlu spe`jali fit-tieni volum ta' din il-''}ajja". Imma, minn fost id-dokumenti ta' Mons. De Piro li 'l quddiem g]ad ji[u numerati, nie]du silta `kejkna mid-degriet ta' l-Ar`isqof Caruana: "Col nostro presente decreto,  dichiariamo ceduta alla Compagnia di San Paolo la predetta chiesuola di Sant Agata, con tutti i diritti,   pertinenze,  ed  obblighi,   alle  condizioni  tra  il  parroco  di  Rabato ed il Rettore della stessa Compagnia convenute... Dato in Valletta nel Nostro Palazzo Arcivescovile, il di 24 aprile 1923. Mauro

O.S.B., Arciv.-Vesc. di Malta". Dan id-degriet hu re[istrat fil-Kurja  Ar`iveskovili  ta'  Malta:  A.A.M.,  Suppliche,  1923, ms 1, n.124.

[42] A.A.M., Catalogus  Ordinationum,  1915-1943,  f.50;  A.M.S.S.P., M.S.S.P.  fi  \mien  il-Fundatur,  f.164r;  Dokumenti Personali M.S.S.P., nn.5-6.

[43] "Fer] fl'lstitut" f'San Paul:  Almanacc, 1924, ma' Jannar (mhux numerat).

[44] Ibid.  Ara  wkoll A.M.S.S.P.,   Dokumenti  Personali  M.S.S.P. nn.5-6.

[45] "Ferh fl'lstitut" f'l.c.

[46] F. Xuereb, Bibljografija Agostinjani, p.13.

[47] Dawn huma I-kitbiet manuskritti ta' Patri Bu[eja li g]adhom jistg]u ji[u konsultati:

i)  Regolamenti    pei    Novizii    della  Compagnia    di  S.    Paolo Apostolo.

ii)  Istruzioni sullo stato religioso e sulle principali obbligazioni e sull'atto eroico di carita' ai novizi della Societa' di S. Paolo

iii)  Tag]lim fuq  l-lstat  Reli[ju\.

iv) Della Vocazione allo stato religioso.

v) Regolamenti per novizii della Compagnia di S. Paolo Apostolo: Domande e risposte.

vi) Orazione da dirsi nel giorno della vestizione prima di prendere il S. Abito.

vii)  Cose necessarie a sapersi dai religiosi agostiniani.

Ara Xuereb, o.c., p.14.

[48] A.M.S.S.P.,  Atti del Consiglio, ff.8r,  12r,  13v,  17v.

[49] L.C., Dokumenti Personali M.S.S.P., n.13 (D. Frang. X. Camilleri). Ara wkoll n. vi f'nota 47.

[50] A.M.S.S.P., Dokumenti Personali M.S.S.P., n.24 (D. Anton Camilleri).

[51] Ibid.,   nn.12,   19  (D.  Gejt  Bartolo,  Fra  Konsolat  Bu[eja).

[52] Dan nafuh minn membri tas-So`jeta' Missjunarja ta' S.  Pawl li g]exu fi \mien Patri Bu[eja, u kienu g]adhom ]ajjin meta nkitbet din il-''}ajja". Fosthom hemm Dun Wistin Grech, Fra Kal`idon |ammit, u Fra Konsolat Bu[eja.

[53] A.M.S.S.P,  Atti del Consiglio,  10/1/1932, f.56r.

[54] F. Xuereb, Bibljografija Agostinjani, pp.13-14.

[55] "San Paul fl'lstitut" f'San Paul:  Almanacc,  1925,  p.5 Dwar San Pawl, ara wkoll kap v: it-test ma' nota 55.

[56] San Paul:  Almanacc, 1928, I-a]]ar pa[na. L-istess ]a[a hi ripetuta f']ar[iet o]rajn: b]al. dik tas-snin 1930 (p.23) u 1931 (p.18).

[57] Ibid.,  1927, p.3.

[58] Ibid., pp.5-25.

[59] "II Barca ta I-lskof" f'San Paul: Almanacc, 1928, p.1. Ma fihiex tibdil ]lief fl-ortografija tal-malti.

[60] San Paul: Almanacc, bejn snin 1928-1932: fuq il-qoxra ta' barra,

[61] A.M.S.S.P., Dokumenti Personali M.S.S.P., n.13 (D.F.X. Camilleri).

[62] Ibid., n.12 (D. Gejt Bartolo).

[63] Ibid., n.l4 (Fra Santi Muscat): ara S. Muscat, Kronaka, ff. 61,143.

[64] S. Muscat, Kronaka  f.l42.

[65] A.M.S.S.P. Intervisti De Piro, Dun {wann Vella, ff.20-21; Dun Mikiel Camilleri. f.28.

[66] Dan jing]ad minn bosta fl-intervisti li n[abru. Inni\\lu biss silta minn ittra li Dun {wann Vella kiteb, ftit wara li kien ]alla s-So`jeta' biex sar qassis djo`esan: "Lei mi promise di aiutarmi finche' resto in questa brutta posizione.  Non domando altro se non elemosina di Messe e di suggerire al Vescovo l'ul'timo mio

desiderio di partire da Malta possibilmente nelle lontane Americhe":  L.C., Dokumenti Personali M.S.S.P., n.2 (D. Gw. Vella).

[67] Ma satax kien qabel I-a]]ar \mien tas-sena 1931. Meta De Piro ]a ]sieb jistampa I-Almanakk g]as-sena 1932, hu xorta wa]da qieg]ed I-indirizz ta' Triq San Pawl: Ara San Paul: Almanacc, 1932, qoxra 1. Dak il-post [ie verament trasformat f'lukanda, u din issej]et Xara Palace Hotel.

[68] S Muscat, Kronaka, f.61.

[69] A.M.S.S.P., Atti del Consiglio, 17/2/1933, f.66r

[70] A.A.M.,  Catalogus Ordinationum,  1915-1943,  f,88;  A.M.S.S.P Dokumenti Personali M.S.S.P., 11.20 (D. Wistin Grech).

[71] L.C.,  Atti del Consiglio, 7/6/1933, f.67r.

[72] Tag]rif Orali, Dun Wistin Grech.

[73] A.N.V. Atti Not. Emm. Agius (n.522), ms. 20 (bejn 1 ta' Ott. u 30 ta' Di`, 1932), Kuntratt n.362: Mons. {. De Piro-D'Amico-Inguanez-Navarra u {u\eppi Cuschieri, 21/11/1932, ff.2460-2470.

[74] "L-Ewwel {ebla" f'San Paul:  Almanacc,  1933 p.3.

[75] A.M.S.S.P.,  Dokumenti De Piro, Testment ta' Mons. De Piro, 9/2/1933, art. 2.